Dolgu kelimeleri, konuşurken bir sonraki sözü ararken araya giren "ııı", "eee", "yani", "şey", "hani", "işte" gibi seslerdir. Hepsini silmen gerekmez; sorun sık gelmeleri. Bırakmanın yolu üç adımda: önce bir kayıtta say, sonra o boşluğu sesle değil kısa bir sessizlikle geçir, en son da elindeki cümleyi bitirip öyle dur.
Dolgu neden çıkar
Konuşurken iki işi aynı anda yaparsın: bir yandan söylersin, bir yandan sıradakini kurarsın. Kurmak söylemeye yetişemediğinde bir boşluk açılır. O boşluk ya sessiz geçer ya da bir sesle dolar.
Öğretmen adaylarının konuşmalarını inceleyen Killioğlu ve Temizkan (2024) sessiz duraklamayı, dolgu sesi ve dolgu sözcüğü ayrı ayrı sayıyor; yazarlara göre konuşmadaki düşünme boşlukları dolgu ses ya da dolgu sözcükle doluyor. İngilizcedeki "uh" ve "um" üzerine çalışan Clark ve Fox Tree (2002) de bu seslerin konuşanın bir gecikmeyi haber verme yolu olduğunu savunuyor: "uh" kısa, "um" daha uzun bir gecikmeyi.
Dolgu bu yüzden tembellik değil, düşünmenin sesi. Çaresi de "düşünme" demek değil, düşünürken susmayı öğrenmek. Kendi kaydında dolguların hangi anlarda çoğaldığına da bak: hazırlıksız bir soruda mı, ilk kez anlattığın bir konuda mı, karşında seni değerlendiren biri varken mi. Bir konuyu ilk kez anlatırken "eee" gibi seslerle duraksamak olağan bir durum; Tezel'in (2021) aktardığına göre bu tutukluk aynı konu birkaç kez anlatıldıkça azalmaya başlıyor.
Türkçede en sık dolgular
İki türü var. Ses dolguları: "ııı", "eee", "ıhh", "hmm" ve kelime sonunu uzatmak ("veee", "sonraaa"). Kelime dolguları: "yani", "şey", "hani", "işte", "aslında", "tabii ki", "açıkçası", "falan".
Kelime dolgularının konuşmada gerçek işleri de var. Hirik (2023) bu tür kelimeleri söylem belirleyici olarak inceliyor: düşünceleri bağlar, düzenler, dinleyenin dikkatini çeker, konuşana düşünme payı verirler. Öte yandan Türkçe konuşmayı değerlendiren ölçme araçlarında "ııı, eee" gibi seslerin ve "şey, sanırım" gibi dolgu sözcüklerin fazla kullanımı akıcılık ölçütleri arasında sayılıyor (Bozkurt, 2017). Mesele kelimenin kendisi değil, ne sıklıkla ve hangi işte kullanıldığı.
| Kelime | Gerçek işi | Dolguya döndüğü an |
|---|---|---|
| yani | Açıklar ya da sonucu bağlar: "Otobüsü kaçırdım, yani biraz gecikeceğim." | "Yani... ben... yani gelmek istiyordum." |
| şey | Adı aklına gelmeyen nesnenin yerini tutar: "Şu şeyi uzatır mısın?" | "Şey, dün bir şey olmuştu, şey..." |
| hani | Ortak bir bilgiyi hatırlatır: "Hani geçen ay gittiğimiz lokanta var ya." | "Gittik hani, oturduk hani." |
| işte | Gösterir ya da toparlar: "İşte o gün her şey değişti." | "Gittim işte, baktım işte, yoktu işte." |
| aslında | Beklenenin tersini söyler: "Aslında gelmeyecektim, son anda karar verdim." | Karşıtlık yokken her cümlenin başında |
| tabii ki | Apaçık bir şeyi onaylar: "Tabii ki yardım ederim." | Her cevabın başında, alışkanlıkla |
Son iki satırdakiler çoğu zaman bir tik. Düşünme anında çıkmazlar, cümlenin başına alışkanlıkla yapışırlar. Onları sessizlikle değil, kelimeyi atıp cümleye doğrudan girerek çalışırsın.
Kendi dolgunu say
Tahminle çalışma, önce say.
- Telefonunun ses kaydedicisini aç ve hiç hazırlanmadan bir dakika konuş. Konu: geçen hafta sonu neler yaptın.
- Kaydı dinlerken bir kâğıda iki sütun aç: ses dolguları ve kelime dolguları. Her duyduğunda ilgili sütuna bir çentik at.
- İkinci dinleyişte yerlerine bak. Cümlenin başında mı geliyorlar, ortasında mı, yoksa cümle bittikten sonra mı ("gittik işte, falan")?
- Üçüncü dinleyişte uzattığın kelime sonlarını ayrıca işaretle. "Veee" ile "sonraaa" da dinleyene dolgu gibi gelir.
Toplam, senin başlangıç sayın. Hedef sıfır değil. İlk iki haftada bu sayının düşmesi ve hiçbir dolgunun art arda gelmemesi yeter. Her kaydın sonucunu bir defterin köşesine üç sütunla yaz: tarih, ses dolgusu, kelime dolgusu. İki hafta sonra sütunlara bakınca nereden nereye geldiğini görürsün.
Elle saymak istemezsen Talky bir dakikalık kayıttan dolgu kelimelerini ("yani", "şey", "hani", "işte", "ee") ve duraklarını sayıyor. Cümle bağlayan "yani"yi dolgu saymıyor; sessizliğin yanına düşen ya da art arda gelenleri sayıyor. Böylece geçen haftanın sayısıyla bu haftanınkini aynı ölçüyle karşılaştırırsın.
İki haftalık plan
Birinci adım: sessiz durak (1–4. günler)
Dolgu gelmek üzereyken dudaklarını kapat ve bir an sus. Sesin yerine sessizlik geçer, düşünme süren aynı kalır. O sessizlik sana uzun gelir; kayıtta dinleyince içeriden göründüğü kadar uzun olmadığını kendin duyarsın.
Sessizliğe önce okurken alış. Bir gazeteden kısa bir paragraf seç ve sesli oku; her noktada içinden "bir" diye sayıp sus, sonra devam et. Okurken ne diyeceğin önünde yazılı olduğu için susmak kolaydır. Birkaç gün okumada susmaya alıştıktan sonra aynı şeyi konuşurken dene.
Her gün üç tur yap ve her turu kaydet:
- 15 saniye, en fazla bir dolgu. Konu: bu sabah evden çıkmadan önce neler yaptın.
- 30 saniye, en fazla iki dolgu. Konu: evinin yakınındaki bir dükkân ve sahibi.
- 1 dakika, en fazla üç dolgu. Konu: son zamanlarda seni güldüren bir an.
Sınırı aştıysan aynı konuyu bir kez daha anlat. İkinci anlatışta ne diyeceğini daha az ararsın; farkı kayıtta duy.
İkinci adım: cümleyi bitir (5–8. günler)
Kaydında dolguların bir cümleyi bitirmeden ötekine bağlarken çıktığını duyduysan ("...gittik, eee, sonra da, ııı...") bu adım tam sana göre. Kural şu: elindeki cümleyi bitir, nokta koy, sus, sonrakine öyle başla. Her cümle tek bir bilgi taşısın.
Aynı yol tarifinin iki hâline bak:
Evden çıkınca eee sağa dönüyorsun, sonra ııı bir eczane var, onu geçince şey, hani köşede bir fırın var ya, işte orası.
Evden çıkınca sağa dön. Bir eczane göreceksin. Onu geçince köşede bir fırın var. Orası.
İkinci tarif daha kısa, ama ondan önemlisi her cümlesi bir adım. Dinleyen nerede döneceğini kaçırmaz.
Alıştırma: evinden en yakın fırına ya da markete giden yolu bir dakika boyunca tarif et. "Ve", "sonra" diye cümle bağlamak bu turda yasak; her adımı ayrı bir cümleyle söyle.
Üçüncü adım: hazırlıksız 30 saniye (9–14. günler)
Küçük kâğıtlara konular yaz, karıştır ve her gün üç tane çek. Kâğıdı okuduktan sonra en geç beş saniye içinde konuşmaya başla ve 30 saniye konuş. Kural: ilk cümlen sorunun cevabı olsun, giriş cümlesi kurma.
- Mahallende en sevdiğin yer
- Çocukken korktuğun bir şey
- Son öğrendiğin küçük bir bilgi
- Bir arkadaşına önereceğin bir yemek
- Bir sabahını baştan sona anlat
- Şehrine ilk kez gelen birine ilk neyi gösterirdin
- Bu hafta yaptığın en sıkıcı iş
- Bir komşunla ilgili güzel bir anın
Bunu bir adım ileri taşımak istersen aynı konuyu üç kez anlat. Yabancı dil öğretiminde kullanılan 4/3/2 tekniğinde öğrenci aynı konuyu üç farklı dinleyiciye sırayla dört, üç ve iki dakikada anlatır; Tezel'in yukarıdaki makalesi tekniği ayrıntılı tanıtıyor. Kendi başına kısa bir sürümünü deneyebilirsin: aynı konuyu önce 90, sonra 60, sonra 45 saniyede anlat. İçerik aynı kalır, süre kısalır. Mümkünse her turu başka birine anlat, evdeki birine ya da telefonda bir arkadaşa; dinleyen değişince aynı şeyi ezber gibi değil, yeniden anlatırsın. Dolguların hangi turda azaldığını kayıtta dinle.
Tik kelimeleri bırakmak
"Aslında", "tabii ki", "açıkçası" gibi tikler için sessiz durak yetmez, çünkü düşünme anında değil, cümlenin girişinde gelirler. Bir hafta yalnızca bir tanesini seç. Kayıtta onu her duyduğunda aynı cümleyi o kelime olmadan bir kez daha söyle. Evde ya da işte sana yakın birinden yardım da isteyebilirsin: o kelimeyi her duyduğunda sessizce parmağını kaldırsın. Amaç, kelimeyi ağzından çıkmadan önce yakalamayı öğrenmek.
Diyelim ki Berk mülakatlarda her cevaba "Aslında..." diye başlıyor. Soru "Neden bu işe başvurdunuz?" olunca "Aslında uzun zamandır bu alanda çalışmak istiyordum." diyor; oysa söylediğinde beklenenin tersi bir şey yok. Kelimeyi atınca cevap doğrudan başlıyor: "Uzun zamandır bu alanda çalışmak istiyordum."
"Yani"yi bağlaç olarak çok kullanıyorsan yerine başka bağlaçlar da var: "bu yüzden", "demek ki", "o hâlde". Amaç "yani"yi yasaklamak değil, her cümlenin aynı kelimeyle bağlanmasını kırmak.
Toplantıda, mülakatta, telefonda
Masa başındaki alıştırmayı gerçek konuşmaya taşımak için gün içinde tek bir kurala odaklan: soru gelince bir nefes al ve ilk cümleni cevabın kendisiyle kur. Bu bir saniyelik hazırlık, cevabın başındaki "eee"nin yerini tutar.
Soru: Kendinizden biraz bahseder misiniz?
Dolguyla: Eee, şey, ben aslında, yani, beş yıldır muhasebede çalışıyorum, ııı, son iki yıldır da...
Dolgusuz: Beş yıldır muhasebede çalışıyorum. Son iki yılım bir üretim firmasında geçti.
Gün içinde üç küçük deneme yap. Günün ilk telefon görüşmesinde söze "eee" ile girme. Bir toplantıda tek bir cümle kur, nokta koy ve sus. Akşam gününü birine bir dakikada anlat ve kaç kez takıldığını kendin say. Mülakatta bu anın nasıl kullanılacağını iş görüşmesinde etkili konuşma yazısında, kalabalık önünde heyecanın konuşmaya etkisini topluluk önünde konuşma yazısında ayrıca anlattık.
Hızlı konuşanlarda dolgu çoğu zaman hızla birlikte gelir: cümle yetişmeyince araya bir "şey" girer. Sende de öyleyse hızlı konuşma yazısındaki durak alıştırmalarını bu planla birlikte yap. Talky'nin Kariyer konuşmaları kursu da mülakat, sunum ve toplantı senaryolarında her kaydın dolgu sayısını gösteriyor.
Dolgu ile kekemelik ayrı şeyler
Dolgu herkesin konuşmasında var ve sıklığı çalışılabilir bir şey. Ses ya da hece tekrarları ("ge-ge-geldim"), seslerin uzaması ya da bir kelimeye başlayamayıp takılma konuşmanı zorluyorsa bu, bir dil ve konuşma terapistinin değerlendireceği bir durum. Buradaki alıştırmalar onun yerini tutmaz.
