Diksiyonu düzeltmenin yolu, önce neyin aksadığını bulmaktan geçer. Kendini kaydet ve kayıtta dört şeye bak: yutulan hece sonları, hız, dolgu kelimeleri ve nefes. Sonra en çok aksayanı seçip her gün on dakika yalnızca onu çalış; iki hafta sonra aynı kaydı tekrarlayıp karşılaştır.
Güzel konuşma çoğu zaman güzel bir sesle karıştırılır. Oysa dinleyenin asıl fark ettiği, söylediğinin ne kadar rahat anlaşıldığı. Kelimelerin sonuna kadar duyulması, cümlenin nefes yetmediği için ortadan kopmaması, cümlelerin başına "eee" eklenmemesi: bunların hepsi çalışılabilir ve hiçbiri özel bir ses istemez.
Önce kendini kaydet
Telefonunun ses kaydedicisi yeter. Sessiz bir odada otur, telefonu ağzından bir karış kadar uzağa koy ve iki kayıt al.
Okuma kaydı. Aşağıdaki metni bir kez, karşında biri varmış gibi oku. Metin tam 100 hece; kaç saniye sürdüğüne de bak.
Cumartesi sabahı pazara erken gittim. Tezgâhlar yeni kuruluyordu, domatesler hâlâ kasalardaydı. Köşedeki yaşlı teyze bana bir salkım üzüm uzattı, tadına bakmamı istedi. Üzüm o kadar tatlıydı ki hemen iki kilo aldım. Eve dönerken ağır poşet elimi kesti ama hiç aldırmadım.
Serbest konuşma kaydı. Hiç hazırlanmadan bir dakika konuş. Konu: dün akşam neler yaptın. Cümleleri önceden kurma; görmek istediğimiz şey senin hazırlıksız hâlin.
Kaydı dinleyince sesini yadırgaman olağan. Konuşurken kendi sesini kafatasının içinden de duyarsın, kayıtta ise yalnızca havadan gelen sesi. Birkaç dinleyişten sonra bu yabancılık geçer, asıl duyman gerekenler öne çıkar.
Kayıtta neye bakacaksın
Kaydı dört kez dinle ve her seferinde yalnızca bir şeye kulak ver. Hepsine birden bakan, hiçbirini net duyamaz.
Hece sonları
Türkçede yüklem çoğu zaman cümlenin sonundadır ve anlam orada tamamlanır. "Yarın sabahki toplantıya katılamayacağım." cümlesinde son kelime yutulursa dinleyen "katılacağım" mı "katılamayacağım" mı dediğini çıkaramaz. Fark tek hecede.
Kayıtta kelimelerin son hecelerini dinle. Ses son heceye varmadan sönüyor mu, "söyleyeceğim" "söylicem"e, "gidiyoruz" "gidiyoz"a dönüyor mu, bak. Sohbette kimse buna takılmaz. Ama telefon hattında ya da kalabalık bir salonda yutulan hece, dinleyenin tahmin etmek zorunda kaldığı hece olur.
Hız
Okuma süresini not et. Dakikadaki hece sayını bulmak için 6.000'i saniyeye böl: 15 saniyede okuduysan dakikada 400, 18 saniyede okuduysan yaklaşık 333 hece.
Elinde bir referans olsun: Cangi ve arkadaşlarının 2020 tarihli çalışmasında anadili Türkçe olan 84 üniversite öğrencisinin sesli okuma ortalaması dakikada 368,5 hece çıktı; ortalamanın çevresindeki aralık kabaca 335 ile 402 hece arası. Yüz hecelik bu metin için aşağı yukarı 15 ile 18 saniye eder. Bu bir hedef değil, kaba bir karşılaştırma: tek bir üniversiteden, genç yetişkinlerle yapılmış bir ön çalışma. Asıl bakman gereken, hızının netliği bozup bozmadığı. Sende öne çıkan sorun hızsa ölçümü ve çaresini hızlı konuşma yazısında ayrıntılı anlattık.
Dolgu
Serbest konuşma kaydında "eee", "ııı", "yani", "şey", "hani", "işte" gibi sözleri say; kâğıda çentik atman yeter. Bu kelimelerin konuşmada gerçek işleri de var, her biri hata değil. Bakacağın şey sıklık: her cümleye bir tane düşüyorsa ya da sessizliklerin hepsi bir sesle doluyorsa çalışma alanını buldun.
Nefes
Üç işarete kulak ver. Nefes alışın kayıtta duyuluyorsa, nefesi "Köşedeki yaşlı / teyze" gibi bir anlam grubunun ortasında alıyorsan ya da ses cümle sonuna doğru hışırtıya dönüyorsa nefesin zamanlaması aksıyor demektir. Çoğu zaman sorun nefesin azlığı değil, yanlış yerde ve acele alınması.
Bulduklarını şöyle not edebilirsin:
| Kayıtta duyduğun | Önce çalışacağın |
|---|---|
| Son heceler sönüyor, ekler kısalıyor | Cümleyi sondan kurma |
| Okuma 15 saniyenin altında, kelimeler birbirine yapışıyor | Durakla yavaşlama |
| Her cümleye bir "eee" ya da "yani" düşüyor | Sesi kesip susma |
| Nefes duyuluyor ya da cümle ortasında alınıyor | Al, tutma, başla |
| Kelimeler ağzın içinde kalıyor | Çene, dudak, dil |
Her soruna bir alıştırma
En çok aksayan alanı seç ve iki hafta yalnızca ona odaklan. Her gün on dakika yeter. Hepsini aynı anda düzeltmeye çalışmak dikkati böler.
Nefes: al, tutma, başla
- Sırtın dik otur ya da ayakta dur, omuzlarını bırak.
- Üç sayıda burnundan sessizce nefes al, tutmadan beş sayıda ağzından ver. Dört tur yap. Başın dönerse dur ve normal nefesine dön.
- Sonra aşağıdaki metni oku. Eğik çizgide kısa bir nefes al, noktada biraz daha uzun dur.
Akşam işten dönerken / otobüs her zamankinden kalabalıktı. Yanıma oturan yaşlı bir kadın / elindeki poşeti kucağına alıp / bana yer açtı. İnerken teşekkür ettim, / o da gülümseyip başını salladı.
Kural basit: nefesi al, bekleme, ilk kelimeye hemen geç. Nefesi tutup bekleyince ilk kelime çoğu zaman sıkışık çıkar. Omuzların kalkıyorsa nefesi biraz küçült; büyük nefes değil, rahat nefes lazım.
Hece sonları: cümleyi sondan kur
Yutulan sonlar için işe yarayan bir yol, cümleyi sondan başa doğru kurmak. Son kelimeyi tek başına net söyle, sonra her turda başa bir kelime ekle:
katılamayacağım
toplantıya katılamayacağım
sabahki toplantıya katılamayacağım
Yarın sabahki toplantıya katılamayacağım.
Böylece cümlenin sonu her turda tekrar edilen, ağzının alıştığı parça olur. Aynı alıştırmayı şu cümlelerle de yap:
Bu akşam eve biraz geç geleceğim.
Faturayı dün öğleden sonra ödedim.
Siparişiniz bugün kargoya verilemeyecek.
Son turda cümleyi bütün olarak oku ve son kelimeyi karşındakine uzatır gibi söyleyip sus. Düz bir Türkçe cümle alçalarak biter, bu doğal. Alçalmakla yutmak ayrı şeyler: ezgi düşse de son hece duyulmalı.
Hız: kelimeyi değil durağı uzat
Hızlı konuşan biri yavaşlamaya çalışınca çoğu zaman heceleri uzatır ve konuşması yapay duyulur. Doğal yol, anlam gruplarının arasına kısa duraklar koymak. Okuma metnini bu kez çizgilerle oku. Bu alıştırmada eğik çizgilerde nefes alma, yalnızca kısa bir an dur; nefesini noktalarda tazele:
Cumartesi sabahı / pazara erken gittim. Tezgâhlar yeni kuruluyordu, / domatesler hâlâ kasalardaydı. Köşedeki yaşlı teyze / bana bir salkım üzüm uzattı, / tadına bakmamı istedi. Üzüm o kadar tatlıydı ki / hemen iki kilo aldım. Eve dönerken / ağır poşet elimi kesti / ama hiç aldırmadım.
Çizgilerin hepsi bir anlam grubunun bittiği yere düşüyor. Durağı grubun ortasına koyarsan, örneğin "Köşedeki / yaşlı teyze", cümle takılıyormuş gibi duyulur. Süreni ilk okumanla karşılaştır. Hecelerin hızı aynı kalıp toplam süre bir iki saniye uzadıysa duraklar işini görüyor.
Dolgu: sesi kes, sus
Dolgu, bir sonraki sözü ararken oluşan boşluğu doldurur. Çaresi o boşluğu sesle değil sessizlikle geçirmek. "Eee" gelmek üzereyken dudaklarını kapat ve bir an sus. O sessizlik sana uzun gelir, ama dinleyen için kısa bir duraktan ibaret.
Dolguyla: Dün akşam, eee, eve geçtim, ııı, sonra yemek yaptım.
Sessizlikle: Dün akşam eve geçtim. Sonra yemek yaptım.
İkisinde de bir arama anı var. İkincisinde o an noktadan sonraki kısa sessizlikte geçiyor.
Alıştırma: evden işe ya da okula giden yolunu otuz saniye anlat ve en fazla iki dolguya izin ver. Bir sonraki cümleyi bilmiyorsan elindeki cümleyi bitir, nokta koy, sonra devam et. Dolguların nereden geldiğini ve nasıl azaldığını dolgu kelimeleri yazısında adım adım anlattık.
Netlik: çene, dudak, dil
Kelimeler ağzın içinde kalıyorsa önce çenene bak. Konuşurken neredeyse hiç açılmıyorsa ünlüler birbirine benzer, ünsüzler bulanıklaşır. Aynada şu diziyi abartarak, her ünlüde ağzının şeklini değiştirerek söyle: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. "A"da çene rahatça insin, "u" ve "ü"de dudaklar öne gelsin, "i"de yanlara açılsın. Sonra aynı diziyi bu kez abartmadan, ama şekilleri koruyarak tekrarla.
Ardından bir tekerlemeyi önce hece hece, sonra kelime kelime oku:
Kırk küp, kırkının da kulpu kırık küp.
Hız en son gelir; önce her hece temiz çıksın. Bütün bu parçaları nefesten serbest konuşmaya kadar tek bir günlük rutinde birleştirmek istersen on dakikalık diksiyon egzersizlerine bak.
İlk iki hafta için bir plan
- Birinci gün: İki kaydı al, dört dinleyişle notlarını çıkar ve tablodan tek bir alan seç.
- İkinci günden yedinci güne: Her gün on dakika. İki dakika nefes döngüsü, altı dakika seçtiğin alanın alıştırması, son iki dakikada okuma metnini bir kez kaydederek oku.
- Sekizinci gün: Okuma metnini yeniden kaydet ve yalnızca seçtiğin alana kulak ver. Değişim duymuyorsan alıştırmayı daha yavaş yap; daha çok değil, daha dikkatli çalış.
- Dokuzuncu günden on üçüncü güne: Aynı alanla devam et, ama okuma metni yerine bir gazeteden ya da kitaptan kendi seçtiğin bir paragrafı oku.
- On dördüncü gün: İlk günün iki kaydını aynı koşullarda tekrarla. Seçtiğin alan oturduysa tablodaki bir sonrakine geç.
İlerlemeyi kayıtla ölç
Karşılaştırma kaydını ilkiyle aynı koşullarda al: aynı metin, aynı oda, mümkünse günün aynı saati. Okuma süresini, bir dakikadaki dolgu sayısını ve yutulan sonları eski kaydın yanına yaz. Kulak kendi sesine çabuk alışır; karşılaştırmayı hafızana değil kayda bırak.
Saymakla uğraşmak istemezsen Talky kısa bir kayıttan hızını, duraklarını ve dolgu kelimelerini ölçüyor. Verilen bir metni okuduğunda atladığın ya da farklı duyulan kelimeleri de gösteriyor. Sayılar kendi kaydından çıktığı için bu haftayı geçen haftayla yan yana koyabilirsin. Diksiyon Temelleri kursu da aynı sırayı izliyor: nefes, ses, netlik, akıcılık, vurgu.
Ne zaman bir uzmana görünmelisin
Diksiyon çalışması bir konuşma pratiği, tedavi değil. Şu durumlarda doğru adres bir dil ve konuşma terapisti ya da kulak burun boğaz hekimi:
- Sesleri ya da heceleri tekrarlıyor, uzatıyor veya bir kelimeye başlayamayıp takılıyorsan.
- Bir sesi, örneğin "r"yi, hiç çıkaramıyor ya da hep başka bir sesle değiştiriyorsan.
- Ses kısıklığın geçmiyorsa. İngiltere'nin kamu sağlık servisi NHS, iki haftada düzelmeyen ses kısıklığı için hekime görünmeyi öneriyor.
- Konuşurken boğazında ağrı ya da yanma oluyorsa.
Bunlar egzersizle zorlanacak şeyler değil. Önce bir uzman dinlesin; diksiyon çalışmasına onun önerisiyle devam edersin.
