İş görüşmesinde iyi konuşmanın üç ayağı var: ilk cümlede kim olduğunu ve ne iş yaptığını söylemek, her cevabı bir sıraya oturtmak ve heyecanla hızlanmamak. Kendini tanıtırken şimdi, geçmiş, gelecek sırasını; örnek isteyen sorularda durum, görev, eylem, sonuç sırasını kullan. Zor bir sorudan önce bir nefes sus, cevabı tek ve net bir cümleyle bitir. Bunların hepsi ancak sesli provayla oturur; içinden tekrar etmek prova sayılmaz.
İlk otuz saniye: "Biraz kendinizden bahseder misiniz?"
Bu soru çoğu görüşmenin başında gelir; buna verdiğin cevap, görüşmecinin tutunacağı ilk bilgi olur. Karşındaki üç şey duymak ister: ne iş yapıyorsun, seni buraya ne getirdi, neden bu masadasın.
Sırayı şöyle kur:
- Şimdi: Bugün ne iş yapıyorsun, ne kadardır yapıyorsun.
- Geçmiş: Seni bu pozisyona getiren bir iş ya da deneyim. Hepsi değil, bir tane.
- Gelecek: Neden bu ilana başvurdun.
Kronolojik anlatım bu soruda bir tuzak. Lise yıllarından başlayan biri bugüne gelene kadar görüşmecinin dikkati dağılır, asıl merak edilen kısım en sona kalır.
Yıllardır aynı alanda çalışan biri şöyle başlayabilir:
"Ben Tuncay. Altı yıldır bir kargo firmasında bölge operasyon sorumlusuyum; on iki şubenin günlük dağıtım planı bende. Geçen yıl aktarma merkezindeki beklemeyi kısaltan yeni bir vardiya düzeni kurdum. Şimdi bu işi daha büyük bir bölgede yapmak istiyorum, ilanınıza da bu yüzden başvurdum."
Yeni mezun biri için deneyim yerine staj ya da bir proje geçer:
"Adım Ayşe, bu yaz endüstri mühendisliğinden mezun oldum. Son yılımda bir tekstil fabrikasında üretim planlama stajı yaptım. Orada en sevdiğim iş, hattaki duruşların nedenini bulup kayda geçirmekti. Sizin planlama ekibinizde bu işi tam zamanlı yapmak istiyorum."
Alan değiştiren biri, eski işiyle yenisi arasındaki köprüyü kurar:
"Ben Nur. On yıl lisede edebiyat öğretmenliği yaptım. Son üç yılda okulumuzun uzaktan eğitim içeriklerini de ben hazırladım ve asıl o işten keyif aldığımı fark ettim. Şimdi eğitim içeriği hazırlayan bir ekipte çalışmak istiyorum."
Bir dakika civarı yeter. Okul, hobi, kişilik özelliği gibi ayrıntıları görüşmeci sorarsa anlatırsın.
Sesine dair iki not. Adını yavaş söyle: herkes kendi adını hızlı söyler, çünkü binlerce kez söylemiştir, ama görüşmeci onu ilk kez duyuyor. İlk cümleyi de bilerek sakin kur. Tempo çoğu zaman ilk cümlede ayarlanır; o sakin çıkarsa gerisi ona uyar.
Cevabı bir sıraya oturt: durum, görev, eylem, sonuç
"Bir sorunu çözdüğünüz bir anı anlatır mısınız?", "Zor biriyle çalıştığınız oldu mu?" gibi sorular senden bir örnek ister. Bu sorularda İngilizcede STAR diye bilinen sıra işe yarar. Washington Üniversitesi'nin bir mülakat rehberi de aynı dört parçayı anlatıyor.
- Durum: Ne oldu, nerede oldu? Bir iki cümle.
- Görev: Senden ne bekleniyordu? Bir cümle.
- Eylem: Sen ne yaptın? Cevabın en uzun kısmı burası.
- Sonuç: Ne değişti? Ölçülebiliyorsa bir sayıyla söyle.
Örnek soru: "Zor bir müşteriyle yaşadığınız bir durumu anlatır mısınız?"
"Geçen kış şubemizde bir müşterinin kolisi üç gün gecikmişti, telefonda çok sinirliydi. O gün vardiya sorumlusu bendim, şikâyeti benim çözmem gerekiyordu. Önce sözünü kesmeden dinledim. Sonra koliyi sistemde bulup aktarma merkezinde beklediğini gördüm. Müşteriye kolinin ne zaman çıkacağını saatiyle söyledim, ertesi sabah koli yola çıkınca da kendim aradım. Müşteri şikâyetini geri çekti. O olaydan sonra şubede, geciken her koli için müşteriyi önce biz aramaya başladık."
Bu cevapta durum ve görev birer cümle, eylem üç cümle, sonuç iki cümle sürüyor. Son cümle cevabı bir değişiklikle kapatıyor; görüşmeci cevabın bittiğini oradan anlıyor.
"Biz" değil "ben". Ekip işini "biz yaptık" diye anlatmak bizde alçakgönüllülük sayılır. Görüşmede ise karşındaki senin payını merak ediyor; yukarıdaki rehber de ekibin değil senin ne yaptığını anlatmanı öneriyor. Ekibi anarken kendi yaptığını ayrı bir cümleyle söyle: "Planı ekipçe hazırladık; tedarikçilerle görüşmeleri ben yürüttüm."
Görüşmeden önce dört beş hikâye hazırla: bir başarı, bir hata ve ondan çıkardığın ders, zor biriyle çalışma, yetişmeyen bir teslim tarihi, bir şeyi iyileştirdiğin bir an. Aynı hikâye farklı sorulara uyar.
Zor sorudan önce dur
"En zayıf yönünüz nedir?", "Neden ayrılmak istiyorsunuz?", "Özgeçmişinizdeki bu boşluk neden?" Bu sorular gelince ilk refleks sessizliği doldurmaktır: "Şey, yani, aslında..."
Onun yerine nefes al ve bir iki saniye sus. Bu sessizlik sana uzun gelir, görüşmeci ise onu düşündüğün an olarak okur. Zaman kazanmak istiyorsan bunu dürüstçe söyleyen kısa bir cümle kur:
"Bir saniye düşüneyim."
"İyi bir örnek seçeyim."
Her soruya "Çok güzel bir soru" diye başlamak da bir dolgudur. İkinci seferden sonra görüşmeci fark eder.
Bilmediğin bir şey sorulursa uydurma, bildiğin bir yere bağla:
"Bu programı iş yerinde kullanmadım. Benzerini kullandım; yeni bir aracı öğrenirken önce örnek bir dosyayla deneme yaparım."
Üç zor soruya açılış
"En zayıf yönünüz nedir?" Gerçek ama işi aksatmayan bir yön seç ve üzerinde ne yaptığını söyle:
"Eskiden her işi kendim yapmaya çalışırdım, iş dağıtmakta zorlanıyordum. Geçen yıldan beri haftanın başında işleri ekiple birlikte bölüşüyoruz. Hâlâ üzerinde durduğum bir konu ama teslimler artık bende birikmiyor."
"Neden ayrılmak istiyorsunuz?" Eski iş yerini kötüleme, gitmek istediğin yeri anlat:
"Şu anki işimde çok şey öğrendim. Ama ekibimiz küçük ve önümde büyüyebileceğim bir rol yok. İlanınızdaki bölge sorumluluğu tam aradığım şey."
"Özgeçmişinizdeki bu boşluk neden?" Kısa ve düz söyle; uzun açıklama savunma gibi duyulur:
"O bir yıl babamın bakımını üstlendim. Bu sürede muhasebe programları üzerine bir sertifika programını da bitirdim. Şimdi tam zamanlı çalışmaya hazırım."
Şu alıştırmayı bugün yapabilirsin. Beş zor soruyu ayrı kâğıtlara yaz ve karıştır. Birini çek, iki saniye sus, ilk cümleni sorunun doğrudan cevabı olacak şekilde kur. Telefonla kaydet. Kayıtta ilk kelimeden önce "şey" ya da "ee" duyuyorsan aynı soruyu bir kez daha çek. Dolgu kelimelerini azaltmak için daha fazla alıştırma dolgu kelimeleri yazısında.
Cevabı söndürmeden bitir
Pek çok cevap iyi başlar, sonra söner. Ses alçalır, cümle "...yani öyle işte" ya da "...falan filan" diye kaybolur. Bazen de konuşan ne zaman duracağını bilemeyip aynı şeyi bir kez daha anlatır. Görüşmeci cevabın bittiğini anlamaz, sözün kimde olduğu belirsizleşir.
Türkçede bunun bir bedeli daha var: yüklem sonda durur. Son kelime yutulursa "Ekibi ben yönettim" mi dedin, "yönetmedim" mi, duyulmayabilir.
Çaresi basit: her cevabın son cümlesini önceden bil. Sonucu söyleyen ya da cevabı bu işe bağlayan bir cümle olsun. Son kelimeyi ilk kelime kadar duyulur söyle, sonra sus.
"Bu yüzden raporlama işini sizin ekibinizde de üstlenebilirim."
"O projeden sonra her teslimden önce bir kontrol listesi kullanıyorum."
Görüşmenin sonu için de hazırlıklı ol. "Sizin sormak istediğiniz bir şey var mı?" sorusuna en az bir soruyla gel; ekibin ilk aylarda senden ne beklediğini ya da işin bir gününün nasıl geçtiğini sorabilirsin. Kalkarken kısa bir kapanış yeter:
"Zaman ayırdığınız için teşekkür ederim. Konuştuklarımızdan sonra bu ekipte çalışmayı daha çok istiyorum."
Ses ve tempo
Heyecan çoğu kişiyi hızlandırır; nefes kısalır, cümleler birbirine yapışır. Görüşmede üç şeye dikkat et:
- Her noktada nefes. Cümle bitince kısa bir nefes al, yenisine öyle başla. Hızını ölçmek ve yavaşlamak için ayrıntılı alıştırmalar hızlı konuşma yazısında.
- Rahatladığın yerde fren. En iyi bildiğin projeye gelince açılırsın ve farkında olmadan hızlanırsın. Orada bilerek yavaşla.
- Sesini görüşmeden önce aç. Sabahtan beri hiç konuşmadıysan ilk cümlen boğuk çıkabilir. Yolda ya da evde bir iki dakika ağzın kapalı mırıldan, sonra kendini tanıtma cümlelerini iki üç kez yüksek sesle söyle.
Sesli prova: kayıtla dört adım
Kafanda kurduğun cevap hep derli toplu görünür. Ağızdan çıkınca nerede takıldığın ortaya çıkar.
- Soruları yaz. Sekiz soru yeter: kendini tanıt, neden bu iş, neden şimdiki işinden ayrılıyorsun, bir başarın, bir hatan, zor biriyle çalışma, zayıf yönün, bize sormak istediğin bir şey var mı.
- Ayakta ve kayıtla cevapla. Her soruyu sesli cevapla, telefonla kaydet. Tanıtım bir dakika civarı, örnek isteyen sorular bir buçuk iki dakika sürsün.
- Kaydı dört şey için dinle. Ne kadar sürdü? Kaç "şey", "yani", "ee" var? Nerede hızlandın? Son cümle duyuluyor mu?
- Bir şeyi değiştirip yeniden kaydet. Her turda tek bir şeye odaklan. Cümleleri ezberleme; anahtar kelimeleri bil, cümleyi her seferinde yeniden kur. Ezber cevap okunuyormuş gibi duyulur, takılınca da toparlamak zorlaşır.
Görüşmeden önce bir iki kez bir tanıdığından görüşmeci rolüne girmesini iste. Telefona konuşmakla birinin gözüne bakarak konuşmak aynı şey değil.
Bu provayı her gün yapmak istersen Talky'nin dört haftalık mülakat hazırlık programı onu günde 10–12 dakikalık parçalara böler ve her kayıtta hızını, duraklarını, dolgu kelimelerini ölçer. Görüşme soruları üzerine kurulu dersler Kariyer konuşmaları kursunda.
Online görüşmede ayrıca
Görüntülü görüşmede sesin ve görüntünün nasıl gideceği de büyük ölçüde senin elinde.
- Kamerayı göz hizasına al. Dizüstü bilgisayarı birkaç kitabın üstüne koy. Kamera aşağıda kalırsa görüşmeciye yukarıdan bakıyormuş gibi görünürsün.
- Önemli cümlede kameraya bak. Ekrandaki yüze bakınca karşı taraf seni biraz aşağı bakıyor görür. Dinlerken ekrana, kendi önemli cümlende kameraya bak.
- Mikrofonu önceden dene. Görüşmeden bir gün önce aynı programla bir arkadaşını ara, sesinin nasıl gittiğini sor. Kulaklıklı mikrofon odanın yankısını çoğu zaman daha az alır.
- Gecikmeye pay bırak. Ses karşıya bir an geç gidebilir. Cevabını bitirince kısa bir süre bekle. Aynı anda konuşmaya başlarsanız "Buyurun, siz devam edin" de.
- Notlarını kameranın yanına koy. Böylece gözün aşağı kaymaz. Kâğıt hışırtısı mikrofona gider; notlarını tek sayfaya sığdır.
- Bildirimleri kapat. Telefonu sessize al, bilgisayarda başka program açık bırakma.
Kamera karşısında konuşmayı ayrıca çalışmak istersen Kamera karşısında kursuna bakabilirsin. Talky orada da yalnızca sesini ölçer, görüntüne bakmaz.
