Canlı geri bildirim, seni izleyen bir göz ve sana göre kurulmuş bir program istiyorsan bir konuşma koçu ya da diksiyon hocası daha uygun. Her gün kısa pratik yapıp ilerlemeni sayılarla görmek istiyorsan bir uygulama. Çoğu kişi için en mantıklısı ikisini birleştirmek: haftada bir kez bir insanla çalışıp aradaki günlerde kendi başına devam etmek. Kekemelik, haftalarca geçmeyen ses kısıklığı ya da konuşurken ağrı varsa ikisi de doğru adres değil; önce bir dil ve konuşma terapistine ya da hekime gitmek gerekir.
Seçenekler neler
"Diksiyon kursu" diye arayınca karşına birbirine hiç benzemeyen dört şey çıkar.
- Birebir hoca ya da konuşma koçu. Yüz yüze ya da görüntülü, seninle tek başına çalışan biri. Diksiyon hocaları çoğu zaman nefes, ses ve söyleyişe; konuşma koçları sunum, sahne ve anlatıma ağırlık verir. Sınır kesin değil, ikisini birden yapan çok.
- Grup kursu. Birkaç haftalık, sınıfta ya da çevrim içi dersler. Özel öğretim kurumlarında açılan diksiyon kursları için Millî Eğitim Bakanlığının 2016'da onayladığı bir Diksiyon (Etkili Konuşma) Kursu Programı var. Halk eğitimi merkezlerinin kurs listelerinde de "Diksiyon Eğitimi" geçiyor; ilçende açılıp açılmadığını e-Yaygın'dan ya da merkezi arayarak öğrenebilirsin.
- Kayıtlı video kurs. Ders videoları, bazen bir alıştırma kitapçığı. "Online diksiyon kursu" adı hem bunu hem de canlı görüntülü dersi anlatabilir. İkisini ayırman gerekir: birinde seni dinleyen biri var, ötekinde yok.
- Uygulama. Telefona konuşursun, uygulama kaydını ölçer ve sana günlük alıştırma verir.
Bir insan sana ne verir
Kulak. İyi bir hoca s seslerinin ıslık gibi çıktığını, r sesini yuttuğunu, cümle sonlarında sesinin düştüğünü ilk derste duyar. Tek tek seslerin nasıl çıktığını dinleyip orada düzelten bir kulak her uygulamada yok.
Göz. Duruşunu, ellerini, kürsüde nereye baktığını görür. Sesi ölçen bir uygulama bunları göremez.
Dinleyici. Karşında gerçekten biri oturup seni dinlerken konuşmak, telefona konuşmaktan başka bir şey. Grup kursunun en değerli yanı da bu: her hafta başkalarının önünde kalkıp konuşursun, sıra sana gelince heyecanlanır, o heyecanla konuşmaya alışırsın.
Sana göre bir sıra. Hoca neyin önce geleceğine karar verir. Sesin çabuk yoruluyorsa nefesle, sunumda dağılıyorsan anlatımın düzeniyle başlar. Hazır bir müfredat bunu ancak kabaca yapabilir.
Randevu. Salı akşamı ders var diye pazartesi çalışırsın. Bu küçümsenecek bir şey değil.
Bir insan nerede yetmez
Sıklık. Haftada bir saat ders, arada hiç sesli çalışmazsan bir sonraki derse aynı yerden başlamak demektir. Konuşma kaslarla yapılan bir iş ve tekrarı ders saatine sığmaz.
Maliyet. Birebir ders seçeneklerin en pahalısı. Ders sayısını çoğu zaman ihtiyaç değil bütçe belirler.
Ölçüm. "Bu hafta daha iyiydi" bir izlenimdir. Hocanın kulağı iyi olabilir ama geçen ayki hızını ya da bir dakikada kaç dolgu kelimesi kullandığını aklında tutamaz. Kayıt almıyorsa ilerleme söze kalır.
Kalite farkı. Bu alanda eğitmenlerin geçmişi ve yöntemi çok değişir. Biri tiyatrodan, biri radyodan, biri kişisel gelişim seminerlerinden gelir. Hepsi aynı işi yapmaz.
Bir uygulama sana ne verir
Her gün pratik. On dakikan olduğu her an: sabah kahvaltıdan önce, akşam yemekten sonra. Randevu, yol, saat derdi yok.
Sayılar. İyi bir uygulama "daha iyi" demekle kalmaz, ne kadar daha iyi olduğunu gösterir. Hız, durak, dolgu kelimesi gibi kayıttan sayılabilen şeyleri her seferinde aynı ölçüyle verir; bugünkü kaydını geçen haftakiyle karşılaştırırsın.
Utanmadan tekrar. Aynı açılış cümlesini yirmi kez deneyebilirsin. Kimse saatine bakmaz, kimse sıkılmaz.
Düşük maliyet. Uygulamalar birebir derse göre çok daha ucuzdur; birçoğuna ücretsiz başlanır.
Bir yol haritası. Rastgele alıştırma yerine sıralı bir program sunan uygulamalar var. Talky'yi örnek vereyim: kaydından konuşma hızını, duraklarını ve dolgu kelimelerini ("yani", "şey", "hani", "işte", "ee") ölçer, bir metni okuduğunda atladığın ya da farklı duyulan kelimeleri gösterir. Dört kursunun her biri seviyelere ayrılır; her seviyede kısa dersler, kayıtlı alıştırmalar ve bir seviye sınavı var. Nefesten vurguya giden temel çalışma Diksiyon Temelleri kursunda. Bir mülakat ya da sunum tarihin varsa dört haftalık hazırlık programları günde 10–12 dakika ister.
Bir uygulama nerede yetmez
Ölçtüğünü ölçer. Hız, durak ve dolgu kelimesi kayıttan sayılabilir. Bir cümlenin ikna edip etmediği ya da ellerinin ne yaptığı aynı kolaylıkla sayılmaz. Talky de tek tek seslerin söylenişini puanlamaz ve görüntüyü görmez; yalnızca sesi ölçer.
Dinleyici yok. Telefona konuşmak, otuz kişinin önünde konuşmak değil. Uygulama seni sahneye hazırlar, sahnenin yerini tutmaz.
Devam ettirmek sana kalır. Kimse seni beklemiyor. Bildirim hatırlatır ama kalkıp konuşmak senin işin.
Herkese benzer bir yol. İlk ses kontrolü ya da seviye belirleme bunu biraz düzeltir. Yine de bir hocanın "seninle önce şunu çalışalım" demesiyle aynı şey değil.
Yan yana
| Ölçüt | Birebir hoca ya da koç | Grup kursu | Kayıtlı video kurs | Uygulama |
|---|---|---|---|---|
| Geri bildirim | Canlı, sana özel | Canlı, sırayla | Yok | Ölçümle, her kayıttan sonra |
| Ne sıklıkla | Çoğu zaman haftada bir | Kurs takvimine göre | İstediğin zaman | Her gün, kısa |
| İlerlemeyi görmek | Hocanın izlenimi | Hocanın izlenimi | Yok | Sayılarla: hız, durak, dolgu |
| Dinleyici önünde konuşma | Hoca dinler | Grup önünde | Yok | Yok |
| Beden dili | Görür | Görür | Anlatır, göremez | Sesi ölçen uygulama göremez |
| Tek tek sesler | Kulağıyla düzeltir | Kulağıyla, daha az zamanla | Anlatır | Uygulamaya göre değişir |
| Maliyet | En yüksek | Orta; halk eğitiminde ücretsiz olabilir | Düşük | Düşük, çoğu zaman ücretsiz başlangıç |
| Tekrar imkânı | Ders saatiyle sınırlı | Az | Videoyu istediğin kadar izlersin | Sınırsız |
Karar vermeden önce beş dakikalık bir kayıt
Neye ihtiyacın olduğunu bilmeden seçim yapmak zor. Şimdi şunu yap:
- Telefonunun ses kaydedicisini aç ve bir dakika boyunca bugün ne yaptığını anlat. Hazırlanma.
- Sonra yüksek sesle kısa bir paragraf oku. Bir gazete haberi ya da bir kitabın ilk sayfası olabilir.
- İki kaydı dinle ve şu üç soruya cevap ver.
- Sorun sayılabilir mi? Örneğin çok hızlı konuşuyorsun, bir dakikada sekiz on kez "şey" diyorsun ya da hiç durmuyorsun. Bunlar sayılabilir şeyler; bir uygulamayla başlamak mantıklı.
- Sorun yalnızca dinleyici önünde mi çıkıyor? Kayıtta iyisin ama toplantıda ya da sahnede dağılıyorsun. O zaman insan gerekir: bir hoca, bir grup kursu ya da en azından seni dinleyecek birkaç kişi.
- Sorun seste ya da tek tek seslerde mi? S sesleri ıslık gibi çıkıyor, ses çabuk kısılıyor, konuşurken boğazın ağrıyor. Seslerin söylenişi için bir hoca; kısıklık ya da ağrı varsa önce bir hekim.
Birden fazla soruya "evet" diyorsan en çok hangisi seni rahatsız ediyorsa oradan başla.
Kim hangisini seçmeli
Defne üç hafta sonra bir kongrede konuşacak. Konusunu biliyor ama sahnede donup kalmaktan korkuyor. Ona en çok bir insanın önünde yapılan prova yarar: iki üç birebir ders, olmazsa iş arkadaşlarının önünde iki deneme. Arada her gün kısa bir kayıtla açılışını ve kapanışını çalışır.
Okan toplantılarda hızlı konuşuyor, "yani"siz cümle kuramıyor. Bütçesi kısıtlı, akşamları yarım saati var. Uygulamayla başlaması mantıklı, çünkü sorunu sayılabilir ve ilerlemesi de sayıyla görünür. Bir ay sonra takıldığı bir yer olursa birkaç birebir dersle o noktaya baktırır. Hız tarafı için hızlı konuşma yazısında hemen deneyebileceği alıştırmalar var.
Selin seslendirme ve sunuculuk yapmak istiyor. Sesiyle para kazanacak biri için bir hocayla uzun soluklu bir eğitim şart. Uygulama onun için ders aralarının pratiği olur.
Barış yeni mezun, ilk mülakatlarına hazırlanıyor. Hem cevaplarının sırasını hem heyecanla hızlanmasını çalışması gerek. Her gün sesli ve kayıtlı prova yapar, görüşmeden önce bir iki kez bir tanıdığını görüşmeci yerine oturtur. Bunun adım adım planı iş görüşmesinde konuşma yazısında.
İkisini birlikte kullanmak
- Hocana sayıyla git. "Okumam dakikada 410 hece, bir dakikalık serbest konuşmada sekiz dolgu var" diyen öğrenciyle çalışmak, "galiba biraz hızlı konuşuyorum" diyenle çalışmaktan kolaydır.
- Hedefi hoca koysun, takibi kayıt yapsın. Hoca "bu ay cümle sonların" derse ara günlerde yalnızca o hedefe bakan kayıtlar al.
- Haftanın ritmini kur. Ders günü yeni bir şey öğren, sonraki altı gün günde on dakika onu tekrarla, bir sonraki derse en iyi kaydınla git.
- Dinleyiciyi ayrıca ara. Ne hoca ne uygulama gerçek dinleyicinin yerini tam tutar. Toplantıda ilk soruyu sen sor, ekip sunumunda bir bölümü sen üstlen.
Ders aralarında ne çalışacağını bilmiyorsan diksiyon egzersizleri yazısındaki alıştırmalarla başlayabilirsin.
Hoca ya da kurs seçerken sor
- Deneme dersi ya da kısa bir tanışma görüşmesi var mı?
- İlk derste seni dinleyip kayıt alıyor mu, yoksa herkes aynı sayfadan mı başlıyor?
- Ders aralarında ne çalışacaksın, ödev veriyor mu?
- İlerlemeni neyle ölçecek?
- Kekemeliği ya da ses hastalığını "diksiyonla geçiririz" diyorsa dikkat et. Bunlar dil ve konuşma terapistinin alanı.
Ne zaman ne koç ne uygulama
Diksiyon çalışması sağlıklı bir ses ve akıcı bir konuşma üzerine kurulur. Aşağıdakilerden biri varsa önce bir dil ve konuşma terapistine ya da hekime git:
- Kekemelik. Ses ya da hece tekrarları, uzatmalar, bir kelimeye bir türlü başlayamamak.
- Geçmeyen ses kısıklığı. Basit bir larenjit çoğu zaman bir iki haftada geçer. NHS, iki haftada düzelmeyen ya da sık tekrarlayan ses sorunlarında doktora gitmeyi öneriyor. Türkiye'de ilk adres genelde kulak burun boğaz hekimi; ses terapisi gerekirse dil ve konuşma terapistiyle çalışman istenebilir.
- Konuşurken ağrı ya da çabuk yorulan ses.
- Çocukluktan beri farklı çıkan sesler, örneğin "r" ya da "s". Bir değerlendirme yaptırmak, hangi çalışmanın sana uyduğunu gösterir.
- Sık sık anlaşılmayan, çok hızlı ve karışık konuşma.
- Felç, bir ameliyat ya da işitme kaybından sonra başlayan konuşma güçlüğü.
Dil ve konuşma terapistleri bu alanda üniversite eğitimi almış uzmanlardır; hastanelerde, kliniklerde ve özel merkezlerde çalışırlar. Konuşma pratiği, ister bir hocayla ister bir uygulamayla olsun, onların işinin yerini tutmaz.
