Diksiyon için en çok kullanılan tekerlemeler "Dal sarkar kartal kalkar", "Şu köşe yaz köşesi", "Bir berber bir berbere", "Kırk küp" ve "Şemsi Paşa pasajında" gibi kuşaktan kuşağa geçmiş kısa sözlerdir. Aşağıda bunları ve daha fazlasını, çalıştırdıkları sese göre grupladık. Her grubun içinde kolaydan zora gidiyor, listenin en zorları da son iki grupta. Hepsinde kural aynı: önce yavaş ve hece hece, hız en sonda.
Bazı tekerlemelerin birden fazla söylenişi dolaşıyor. Burada eski derlemelerde en sık geçen biçimleri verdik. Sen başka türlü biliyorsan onu kullan, alıştırma aynı işi görür.
Tekerleme nasıl çalışılır
- Önce sessiz oku. Tekerlemelerin çoğu yarı anlamlıdır. Kelimeleri tanımadan söylemeye kalkarsan dil düğümlenir.
- Hece hece söyle. Her hecede parmağınla masaya bir kez vur ve vuruşları eşit tut: "Dal / sar / kar / kar / tal / kal / kar."
- Kelime kelime, sonra grup grup söyle. "Dal sarkar / kartal kalkar." Grubun içindeki kelimeleri birbirine bağla.
- Üç kez temiz söyleyince hızlan. Takıldığın an bir önceki hıza dön. Takıldığın hızda tekrar edersen takılmayı çalışmış olursun.
- Kaydet ve son hecelere kulak ver. Tekerlemenin sonu da başı kadar duyuluyor mu, bak.
Yeni başlıyorsan ilk hafta şu beşiyle yetin: 2, 6, 10, 16 ve 19. Bir sesin seni zorladığını biliyorsan doğrudan o grubun ilk iki tekerlemesinden başla; grubun son tekerlemesine ancak ilk ikisini temiz söyleyebildiğinde geç.
Hızlı ama bulanık bir tekerleme bir şey kazandırmaz. Bir tekerlemeyi bitmiş saymak için ölçüt hız değil netlik: normal konuşma hızında, üç kez arka arkaya, hiç takılmadan ve her hecesi duyularak. Ondan sonrası eğlence.
Ş ve S
"S"de dil ucu üst dişlerin hemen arkasına yaklaşır, hava dar bir yarıktan ıslık gibi çıkar. "Ş"de dil biraz geri çekilir, dudaklar hafifçe öne gelir ve ses daha kalın duyulur. Bu gruptaki tekerlemeler ikisini art arda getirir; işin zor yanı, birini öbürüne benzetmemek.
- Bu ekşi eski ekşi.
- Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi.
- İndim kuyu dibine, sildim, süpürdüm, silkindim, çıktım.
- Bu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak, sarımsaklamasak da mı saklasak?
- Şemsi Paşa pasajında sesi büzüşesiceler.
R ve L
"R"de dil ucu üst diş etine hafifçe dokunup ayrılır. Kelime sonundaki "r" ("sarkar", "tartar") hafif bir hışırtıyla biter; onu yutma, ama uzatıp yuvarlama da. "L"de dil ucu diş etine yaslanır, hava dilin iki yanından akar.
- Dal sarkar kartal kalkar, kartal kalkar dal sarkar.
- Bir berber bir berbere "Bre berber, gel beraber bir berber dükkânı açalım." demiş.
- Bu kara kantar kırk kilo kara katran tartar.
- Dört deryanın deresini dört dergâhın derbendine devrederlerse, dört deryadan dört dert, dört dergâhtan dört dev çıkar.
B, P ve M
Üçü de iki dudağın kapanıp açılmasıyla çıkar. "B" ile "p"nin farkı ses tellerinde: iki parmağını boğazına koyarsan "b"de bir titreşim hissedersin. "M"de hava burundan çıkar. Kelime sonundaki "p"yi ("pikap", "şıp") dudaklarını net kapatarak bitir.
- Bu pikap, şu pikap, o pikap.
- Gökten bir damla düştü, şıp benim alnıma, şıp anamın alnına.
- Gül dibi bülbül dili gibi, bülbül dili gül dibi gibi.
- Bu mumcunun mumu umumumuzun mumudur.
- Âdem madene gitmiş. Âdem madende badem yemiş. Mademki Âdem madende badem yemiş, niye bize getirmemiş?
- Sizin damda var beş boz başlı beş boz ördek, bizim damda var beş boz başlı beş boz ördek. Sizin damdaki beş boz başlı beş boz ördek, bizim damdaki beş boz başlı beş boz ördeğe "Siz de bizim gibi beş boz başlı beş boz ördeksiniz." demiş.
T ve D
Dil ucu üst dişlerin arkasına değer. Türkçede çift ünsüz tek ünsüzden uzun söylenir: "iti" ile "itti" ayrı kelimeler. "İtti", "bitti" gibi kelimelerde sesi bir an tutup ikiye böl: "it-ti", "bit-ti".
- Götür küpü, dök küpü; getir küpü, dök küpü.
- İt iti itti, bit iti itti, it biti itti. Bit gitti, it gitti. İtti, bitti, gitti.
- Al şu takatukaları takatukacıya götür. Takatukacı takatukaları takatukalamam derse, takatukaları takatukacıdan takatukalatmadan geri getir.
K, G ve H
Dilin arka tarafı damağa değer. Türkçede "k" kalın ünlülerin yanında ("kırk", "kulp") daha geride, ince ünlülerin yanında ("küp", "kepçe") daha önde söylenir; "Kırk küp"te bu iki "k"yi art arda duyarsın. "Hakkı"daki çift "k"yi de ikiye böl: "hak-kı".
- Kırk küp, kırkının da kulpu kırık küp.
- Keşkekçinin keşkeklenmiş keşkek kepçesi.
- Değirmene girdi köpek, değirmenci vurdu kötek; hem kötek yedi köpek, hem kepek yedi köpek.
- Hakkı Hakkı'nın hakkını yemiş. Hakkı Hakkı'dan hakkını istemiş. Hakkı Hakkı'ya hakkını vermeyince Hakkı da Hakkı'nın hakkından gelmiş.
- Kırk kanatlılardan Kırklarelili kırkayak kıkırdayarak kırık kırak yerken kırık kanadına kırıntılar döküldü.
- Gagavuz kuşunun gagası gerdandan sarkar, ger ger gerilen gergefin gültası Galata'dan galat gergedana gül atar.
- Kürkü yırtık erkek kel kör kirpinin yırtık kürkünü kürkü yırtık dişi kel kör kirpinin yırtık kürküne, kürkü yırtık dişi kel kör kirpinin yırtık kürkünü de kürkü yırtık erkek kel kör kirpinin yırtık kürküne eklemişler.
Ç ve C
Dil ön damağa yaslanır, ayrılırken hava "ş"ye benzer bir sesle çıkar. "C" bunun ötümlü, yani ses tellerinin titreştiği hâli. "Üç tunç tas"ta "ç", "t" ve "s" art arda gelir; her birini ayrı duyur.
- Üç tunç tas has hoş hoşaf.
- Çatalca'da başı çıbanlı topal çoban, çatal sapan yapar satar.
- Tomarzalı topal Şaban, yapar çatar satar saban.
- Üstü üç taslı taç saplı üç tunç tası çaldıran mı çabuk çıldırır, yoksa iç içe yüz ton saç kaplı çanı kaldıran mı çabuk çıldırır?
- Cüce çinici Celali Hoca gizlice Marpuççular içindeki züccaciyecilere gidip içi Çince yazılı cicili bicili cam çubukları cepceğizine indirmiş.
Eklerle uzayan kelimeler
Türkçe kelimeyi eklerle uzatır. Bu gruptaki zorluk tek bir seste değil, hece sayısında ve olumsuzluk ekinde. "Badanalamalı" ile "badanalamamalı" arasında yalnızca bir "ma" var ve bütün anlam orada değişiyor. Uzun kelimeyi önce hecelerine böl: Çe-kos-lo-vak-ya-lı-laş-tı-ra-ma-dık-la-rı-mız-dan, tam on beş hece.
- Eller bazlamalandı da biz bazlamalanamadık.
- Şu duvarı badanalamalı mı, badanalamamalı mı?
- Bu çorbayı nanelemeli mi de yemeli, nanelememeli mi de yemeli?
- El âlem ala dana aldı, aladanalandı da biz bir ala dana alıp aladanalanamadık.
- Aliş'le Memiş mahkemeye gitmiş; mahkemede mahkemeleşmişler mi, mahkemeleşmemişler mi?
- Siz Çekoslovakyalılaştırabildiklerimizden misiniz, yoksa Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdan mısınız?
En uzunlar
Bu ikisi tek nefeste söylenmez. Virgüllerde kısa bir nefes al ve bir sonraki gruba taze havayla gir. Burada asıl çalıştığın şey dudak sesleri kadar nefesin yönetimi.
- Be birader, buraya bak: başı bereli, burma bıyıklı, bastıbacak bayan berberiyle bizim Bedri Bey birlikte bir pirinci birinci buluşta birbirine dizip Bursa pazarına indi.
- Bir pirinci birinci buluşta bir inci gibi birbirine bağlayıp, Perlepe berberi bastıbacak Bedri ile beraber Balıkesir pazarına parasız giden bu paytak budala, babası topal Badi'den biberli bir papara yedi.
Tekerlemeden gerçek konuşmaya
Tekerleme bir sesi zorlar, ama sen o sesi asıl gündelik cümlelerde kullanacaksın. Bir tekerlemeyi temiz söyleyince hemen ardından aynı sesi taşıyan sıradan bir cümle oku:
R: Toplantı perşembe sabahı birinci katta yapılacak.
Ş ve S: Şoför, son durakta beş dakika beklediğini söyledi.
K ve G: Kargo görevlisi paketi kapıcıya bırakıp gitti.
Ç ve C: Çarşamba günü çocukları okuldan erken alacağım.
Tekerlemedeki dikkatin bu cümlede de sürüyorsa çalışma işe yarıyor demektir. Cümlede ses yine bulanıklaşıyorsa tekerlemeyi bir süre daha yavaş çalış.
Sık yapılan üç hata
Hızla başlamak. İlk denemede hızlı söylemeye çalışan, takıldığı yeri tekrar tekrar aynı hızda dener ve her seferinde aynı yerde takılır.
Çeneyi kasmak. Zorlanınca çene kilitlenir, sesler daha da birbirine girer. Arada bir ağzını yavaşça açıp kapatarak çeneni gevşet.
Sesi yükseltmek. Tekerleme bağırarak daha net olmaz. Rahat bir perdeden, normal konuşma sesinle çalış.
Her gün aynı gruptan iki üç tekerleme seçip iki dakika çalışmak yeter. Bunu nefes, ses ısınması ve okumayla birleştiren günlük bir plan için 10 dakikalık diksiyon egzersizlerine bakabilirsin. Kendi konuşmanda hangi sesin aksadığını bulmak istersen önce diksiyon nasıl düzeltilir yazısındaki kayıt testini yap.
Talky'nin günlük pratiğinde de zaman zaman bir tekerleme ya da birbirine karışan bir ses çifti çıkıyor. Verilen bir metni okuduğunda atladığın ya da farklı duyulan kelimeleri gösteriyor; tekerlemede bir kelimeyi yuttuysan ya da başka türlü söylediysen bunu tahmin etmek yerine görürsün. Diksiyon Temelleri kursunda Türkçenin seslerine ve netliğe ayrılmış seviyeler de var.
Tekerlemeler eğlenceli bir alıştırma, ama bir terapi aracı değil. Konuşurken sesleri tekrarlıyor, uzatıyor ya da kelimeye başlayamayıp takılıyorsan hızlı tekerleme denemeleri seni yalnızca yorar; bu durumda doğru adres bir dil ve konuşma terapisti.
